Ginkgo biloba: de Japanse notenboom, het ginkgo blad en de ginkgo in de tuin
De Ginkgo biloba, ook wel Japanse notenboom of tempelboom genoemd, is een levend fossiel. Het is de enige overgebleven soort van een plantengroep die al bestond in de tijd van de dinosauriërs. In de herfst kleurt het blad vlammend geel.
Bomen in een landelijke tuin
De ginkgo heeft een bijzondere geschiedenis: van China via Japan naar de Nederlandse hortussen, met een naam die op een schrijffout berust. Hieronder lees je waar de boom vandaan komt, hoe je het ginkgo blad herkent, waarom er vooral mannelijke bomen worden geplant en welke ginkgo geschikt is voor de tuin.
Een levend fossiel
De Ginkgo biloba is de enig overgebleven soort van de familie Ginkgoaceae, uit de verder geheel uitgestorven orde Ginkgoales. Daarom heet de boom een levend fossiel.
In de bloeitijd van de familie, tussen ongeveer 248 en 65 miljoen jaar geleden, kwamen ginkgo’s over vrijwel de hele wereld voor. Daarna stierven de andere soorten uit. Het is nog steeds niet helemaal duidelijk waar de ginkgo precies thuishoort: ergens tussen de loof- en de naaldbomen. Je kunt hem vergelijken met de coelacant, de vis waarvan werd gedacht dat hij al lang was uitgestorven, tot hij in 1938 bij Zuid-Afrika opdook.
In het wild is de ginkgo vrijwel verdwenen; mogelijk komen er in een paar berggebieden in China nog wilde populaties voor. Als aangeplante boom is hij wel wijdverspreid over de wereld.
Japanse notenboom of tempelboom: de herkomst
De naam Japanse notenboom is misleidend. De ginkgo komt oorspronkelijk uit China en is vermoedelijk in de Nara-periode (710–794) naar Japan gebracht. Daar werd hij veel aangeplant bij tempels, vandaar de naam tempelboom. Een noot draagt de boom ook niet: het zijn zaden.
Vanuit Japan kwam de ginkgo naar Nederland, waarschijnlijk in de vroege achttiende eeuw. De hortus botanicus van Leiden en die van Utrecht hebben allebei een van de oudste ginkgo’s buiten Azië; van beide wordt gezegd dat ze tussen 1730 en 1760 zijn geplant, als zaad of als jonge boom.
De naam ginkgo: een schrijffout
De Duitse geleerde Engelbert Kaempfer verbleef in 1691 en 1692 voor de VOC op Deshima in Japan en beschreef de boom als eerste. Zijn beschrijving was de basis voor de wetenschappelijke naam die Linnaeus in 1771 vastlegde.
De Japanse naam is ichō, geschreven met twee Chinese tekens die ‘zilver’ en ‘abrikoos’ betekenen. Die tekens kun je ook uitspreken als gin en kyo. Kaempfer heeft de y in zijn aantekeningen waarschijnlijk als g gelezen: ginkgo in plaats van ginkyo. Linnaeus nam die fout over.
In zijn Flora Japonica uit 1835 gaf Philipp Franz von Siebold, samen met de Duitse botanicus Joseph Gerhard Zuccarini, een afbeelding en beschrijving van de ginkgo. Von Siebold verbleef van 1822 tot 1829 op Deshima.
Het ginkgo blad
Biloba betekent ‘twee lobben’ en slaat op de vorm van het blad: een waaier met in het midden meestal een inkeping. Japanners schrijven ichō ook met de tekens voor ‘eendenvoet’, wat de bladvorm treffend beschrijft. Het bladmotief komt terug in Japanse mon, van oorsprong familiewapens.
In de herfst kleurt het blad egaal vlammend geel. Samen met het rood van een Japanse esdoorn geeft dat een spectaculair herfstbeeld.
Mannelijke en vrouwelijke bomen
De ginkgo is tweehuizig: er zijn mannelijke en vrouwelijke bomen. Er worden vrijwel alleen mannelijke bomen geplant. De gevallen vruchten van vrouwelijke bomen ruiken namelijk sterk, naar rottend vlees.
Die vruchten lijken op zilverkleurige abrikozen, maar het zijn geen echte vruchten met een pit. Wat je ziet is het zaad, met een zachte, stinkende buitenlaag en een harde kern. Die kern wordt in Oost-Azië gegeten.
De bomen in de hortussen van Leiden en Utrecht zijn mannelijk, maar ooit is er op de stam een vrouwelijke tak geënt die af en toe vruchten draagt. Bij de Utrechtse boom zie je die tak in de herfst goed: als de rest al geel is, is de vrouwelijke tak nog groen.
Bestand tegen luchtvervuiling
De ginkgo verdraagt luchtverontreiniging goed en wordt daarom veel als straatboom geplant. Het argument dat de boom gevoelig zou zijn voor luchtvervuiling, en daarom bij een herinrichting zou moeten wijken, klopt niet.
Een ginkgo biloba boom in de tuin
De soort kan op den duur zeer groot worden, 15 tot 25 meter of meer. In een gewone tuin plant je daarom beter een compacte of smalle cultivar. De ginkgo groeit langzaam, dus het duurt vele jaren voordat een boom echt groot is.
Ginkgo voor de tuin
‘Mariken’
Dwergvorm
Compacte bolvorm, geschikt voor kleine tuinen en potten.
‘Fastigiata’
Zuilvorm
Smalle, opgaande kroon.
‘Princeton Sentry’
Zuilvorm
Smalle mannelijke cultivar, geen vruchten.
Verzorging
Standplaats
Zon tot halfschaduw. In diepe schaduw groeit de ginkgo niet goed.
Grond
Weinig eisen, zolang de grond niet langdurig nat staat.
Snoei
Nauwelijks nodig. Snoei zo nodig in de winterrust.
Winterrust
De ginkgo is een boom van gematigde streken en heeft een koude winterperiode nodig. In een tropisch klimaat groeit hij slecht.
Veelgestelde vragen
Omdat de boom vanuit Japan naar Europa kwam. De naam is misleidend: de ginkgo komt oorspronkelijk uit China en draagt geen noten maar zaden.
Het is de enige overgebleven soort van de familie Ginkgoaceae. De verwante soorten zijn miljoenen jaren geleden uitgestorven.
Aan de waaiervorm met meestal een inkeping in het midden, waardoor het blad twee lobben heeft. In de herfst kleurt het egaal geel.
Alleen de gevallen vruchten van vrouwelijke bomen ruiken onaangenaam. Daarom worden vooral mannelijke bomen geplant.
De soort wordt groot. Kies voor een kleine tuin een compacte of smalle cultivar zoals ‘Mariken’ of ‘Fastigiata’.
Liever meteen een plan dat past bij jouw tuin?
We komen langs, bespreken je wensen en maken een schetsontwerp met een indicatie van de begroting. Zo weet je waar je aan toe bent voordat er iets wordt aangelegd. Een schetsontwerp kost € 695.
